زه‌رنه‌ی ئاسو

وبلاگ ره‌ووف مه‌حموودپوور - رئوف محمودپور

 

«بێسارانی، ژیان و ھونە‌ر»

ئه­م وتاره له سمیناری بیسارانی سالي 1375ک.ه له مه­ریوان خویندراوه­ته­وه

ره ووف مه حموودپوور

ھیچ قە‌لَە‌م بەدەستێکی ھەلَکە‌وتوو نیە بتوانێ خۆی لە پرسیارێک  قوتار بکات. بە تایبەت پرسیارسێک کە ھۆکارەکانی ڕە‌تاندنی قةلَةمی لێ بپرسێ. جا کاتێ «بێسارانی»ش خۆی لە قافلَةی قە‌ڵە‌م بەدەستانی بەرزی گە‌لی کورددا ئەبینێتە‌وە، ناتوانێ لە‌وە‌ھا پرسیارێک خۆی لابدات. ئە‌وەش ڕوونە کە ئە‌مڕۆ بێسارانی نە‌ماوە تا بێتە زمان و وةلَام بداتە‌وە، بە‌پام بە‌رھەمە‌کانی بێسارانی وە‌ک گیانی نە‌مر و زمانی ھەمیشە تە‌ڕی ئە‌و، لە ھە‌ر دە‌ورانێکدا وە‌ڵامدە‌رە‌وە‌ن و ئە‌توانن بالە‌جامی بالانوێنی ئە‌و رۆحە بە‌رزە بن.

شعرە‌کانی بێسارانی، شاھیدی ئە‌وە‌ن کە شاعیر تێکە‌لاوی ژیانی خەلکیی بوە. ھە‌ر و وک ئە‌وان زۆر ئازار و مە‌ینە‌تی چە‌شتوە و لە‌وانە‌یە بە جاران بە دەس ئە‌و ژیانە‌وە ئۆفی ئاسمانی بڕیبێ و بە جۆرێک  بیری باشتر کردنی ژیان و بژارکردنی زۆرێک لە نە‌ریتە‌کانی، وە‌ک ھەرێز لە گیانیدا چە کە‌رەیان کێشابێ، بەپام باری نە‌خۆێندە‌واریی خەپک و وەستاوی کۆمە‌پ، دە‌رفە‌تی چالاکیی کا‌رامەی پێ‌نە‌دابێ. ھەر بۆیە ھە‌وپی داوە ھە‌روە‌ک ئاوێنە‌ی بێگە‌رد، لایە‌نەکانی ئە‌و نەریتە بۆ خە‌ڵک بنوپَنێتە‌وە و چۆنیە‌تی ژیانە‌کەیان لە رانبە‌ردا بگرێ تا بۆخۆیان بێر لە زۆر باپۆرەی پووچە‌پی بکە‌نە‌وە و بۆ باشتر کردنی ھە‌وپ بدە‌ن. وە‌ک «سیمون دوبوار» ئێژی: «ئە‌دەبیات لە لا‌یە‌ن مروڤە‌وەیە و لە پێناوی مرۆڤایە‌تیدا تێدە‌کۆشی تا ژیان و دونیا بۆ خەپک بنوێنێتە‌وە، ئە‌م نواندنەوە‌یە‌ش بۆ خۆی وە‌ک کردەوە و چا‌لاکیی سە‌رنجی ئە‌درێتێ».

بیسارانیش وە‌ک ژیرێکی مێشک کراوە، کاتێ ئە‌یەوێ وە‌ھا کارێک بکات، لە کاری زە‌ق و ھەست تۆرێن خۆلائە‌دات و بە یاریدە‌ی خەیاپی تیژ و قووپ کارێکی ھونە‌رمە‌ندانە بنە‌ڕە‌ت ئەنێت.

وە‌ک «سارتر» ئە‌پێ: «ئە‌دە‌بیات پیشان‌دان و ناساندنی جیھانە، ئەویش بە جۆرێکی خە‌یاپاوی». 

ھە‌روە‌ھا «رۆژە‌کایوا»ی نووسە‌ر و توێژە‌ری فە‌رەنسی ئەپێ: «ئە‌رکی نووسە‌ر نە فێرکردنە، نە دپخۆشی دانە‌وە، بەپکوو خستنە جووپە‌ی وزەی بیر و ئەندێشە‌یە و ڕاچپە‌کاندنی ھەست و خە‌یاپە .»

تام و بۆنی ئە‌و وتە‌یە، زۆر جوان بە شیعرە‌کانی بێسارانیەوە دیارە. ئە‌و پایە‌بە‌رزە ھە‌وپی داوە لە باپەجامی شعرە‌کانیدا زۆر کون و قوژینی ژیان بۆ خە‌پک بنوێنێتە‌وە و بە جۆرێکی ژیرانە و شاعیرانە بیسە‌ر و خوێنە‌ر ڕاچپە‌کێنێ و بۆ گۆڕین و باشترکردنی ژیان ھانیان بدات.

کاتێ وردی شعرە‌کانی بێسارانی ئە‌بیتە‌وە و ئە‌چیتە ناو تە‌لارە سیحراویە‌کەی، ئە‌و بۆچوونەی «ئە‌لکساندر  بلووک»ت ئە‌کە‌وێتە بیر کە تێژێ: «ئە‌رکی ڕاستەوخۆی ھونە‌رمە‌ند ئەویە پیشان بدات نە‌ک بسە‌لمێنێ.» 

بە‌پێ، بێسارانی ڕۆپە‌ی سە‌ردە‌می خۆی بوە. سە‌ردەمێک بە سە‌دان دیاردە و تایبە‌تمە‌ندیە‌وە. ھە‌وپی داوە بە جۆرێک لە‌و سە‌ردەمە‌دا کارسازبێت، بەپام وە‌ک ئە‌دیبێک و ھونە‌رمە‌ندێک. شێوە‌کەشی دیارە، وە‌ک وترا شرۆڤە کردنی کۆمەپ و دەرخستنی نە‌ریتە نابار و چەوتە‌کان. تێکۆشاوە ژیان و نە‌ریت لە لایە‌ک و ژیریی و خەیاپ لە لایە‌کی‌ترە‌وە بکاتە دوو شاباپی شە‌نگ و پۆل پۆل مە‌لی جوانی شعریان پێ بینێتە باپ. ئە‌و  ڕاستیەش دە‌رئە‌خات کە ئە‌گە‌ر کانگای فەرھەنگ و حە‌زە‌کانی خەڵک لە گە‌پ زانیاری ھونە‌رمە‌ندانە و خەیاپی ناسکدا یەکانگیر بن، ئەبنە‌وە بە سە‌رچاوە‌ی زوپاپ و بێ‌خەش بۆ چینە‌کانی خەپکی، ھە‌ر ئە‌مەشە کە شعرە‌کانی بێسارانی شەوچە‌رەی خەپکی ئاسایی، وێردی سەرزاری بەرمزگەوت وخانەقا، کانی کرکەی لاوانی قوتابخانە، چۆپی‌کێشی بە‌زمی شادی و شیوەن و ھەروەھا مۆمی داگرساوی کۆإڕوکۆمەپان بن و سەدان پەپوولەی بەتاسە کۆ بکەنەوە. ئەگینا کێ ئەپێ ھەر لە سەردەمی بێسارانیدا دەیان کولکە شاعری دارەدەسەک و نان بەنرخی ڕۆژ خۆر نەبووبن کە ناویان لە کۆرەگای ئاشیشدا نەماوەتەوە.

جا بۆ پاپەپشتی باسەکە ئەچمە ناو باخەکەی ئەو پایەبەرزە و ئەو شعرانە جیا ئەکەمەوە کە بە جۆرێک پەیوندیان بە ژیانی سەردەمی بێسارانیو بوە وەک باقەگوپ ئەیانخەمە بەردەستی ئێوەی ئازیز و ئاپنگاری ھەستی ناسکتانی ئەکەمەوە. ئەگەر لە ھەپبژاردن و چەبکە بەستنەکەدا کەم توانا و کەم سەلیقە بووم داوای لێبوردن ئەکەم و ڕێنوێنی مامۆستایانی ھێژا بە سەرچاوانەوە ئەنیم.

الف: ھیجران و کسپەی زامی دووری :

وەک ئەزانین ئەم دەردە، بوەتە ھۆی بزواندانی ھەستی زۆرێک لە شاعیرانی ڕابردوومان و بە جاران بوەتە ھۆی ھەپقوپینی ھەناسەی گەرم. ئەویش لە ناخی دپەوە. بگرە حەسرەتی بەتاسەی ئەو گڕە بەتینە، دوو ھۆی ھەبووبێ کە بێسارانیش بۆ دەربڕینی ھان دراوە.

ھۆی یەکەم : نەبوونی کەرەسەو ئامرازی لەباری ھاتوچوو پەیوەندی گرتن. وەک ئەزانین بێجگە لە ھەواپپرسی خەیاپیی بای شە‌ماپ، تە‌نیا کەرەسە، توولە ڕێگایەکی پڕمەترسی بووە کە بەرزایی و شاخ و داخی کوێستان و قوپایی دارستانەکانی بڕیوە.

دووەم: ئیحساسی بوونی کۆمەپ کە سەرچاوەگر لە وەزعی تایبەتی کۆمەپگاوە بوە. ئەتوانین پرسیارێک لە خۆ بکەین کە ئایا شاعیرانی ئەمرۆ دوور لە ئازیز نین؟ ئەگەر ھەن، بێ‌ڕوحمن یان پێوەندی گرتنی چەن دقیقە تەلەفوونی کوپ‌وکۆی تاسەیان ھێور ئەکاتەوە! ئەی ئەگەر وانیە، چۆنە دووری نێوان وەپاتان ناتوانێ بەقەد دووری نێوان بانە و مەریوان  ببێتە ھۆی بزواندنی ھەستی گەرم.

بێسارانی بەجاران زمەی داخی دووری بە دپیا چوە. بگرە بەجاران بەدەس ئەم ژانەوە، دەستی پڕ حەسرەتی بەڕانی خۆیدا کێشابێت. ھەر بۆیە ھەوپی داوە ئەو ژانە دپە بنوێنێتەوە و ئاراستەی خەپکی بکاتەوە. وەک لەم شعرانەی خۆیا پیشانی داوە(چوونکو شعرەکانم وەک «فەرد» یان «بەیت» لە نێو پارچە شیعر و غەزەپەکاندا ھەپبژاردوە، بۆ ئەوەی بیسەر یان خوێنەر دووچاری ھەپە نەبێت و وانەزانی کە شیعرەکان ھی یەک غەزەپەن، بە ژمارە لێکم جوێ کردوونەتەوە. بۆ ئەو شیعرانەی ھی یەک پارچە شیعر یان یەک غەزەپ بن ژمارەیەکم داناوە).

١ـ جـــە دوور وەتـــەنیت گـــرانەن دەردم     

سـەد پـا نـــەپایەی مـــەردەن ویــــەردەم

٢ـ چـراغم نە جەرگ چـــراغم نە جـــەرگ     

ھیجرانی دووریت چنگ پیکان نە جەرگ

٣ـ ھیجرانت بەی تەور کارکەردەن وەنەم     

ھـــــەرساتـێ مــــەرگێ مــــنمانۆ پــــەنەم

٤ـ ئـــــاییر دووریــت نــە دپ گــــیرۆن کـــۆ     

بـــــــــــناپــوو جــــــە داخ دەرد دوری تـۆ

٥ـ ســـا دوزەخ چێشەن عەزابش جـــە کۆن    

دوزەخ ھــــەر دوزەخ دووری بـاپای تۆن

٦ـ دپــــەی غـەریبان مــــیسلی گـــــوپ دارو    

کــــــافر ئـەو کــــــەسەن غەریب ئازار دۆ

کاتێ ئەو مەراقی دووریە لە دپیدا پەنگ ئەخواتەوە و کارێکی پێ‌ناکرێ بە ناچار پەنا ئەباتە بەر دەرگای خوای گەورە و داوای یاریدەی لێ ئەکات وەک ئەپێ:

 مـــەگەر خـــــواوەنــد کــــەرەم بکـــەرۆ      

تــــەفرقـــەی یـــــاران وە‌ھـــەم بـــاورۆ

ھەر وەھا چونکوو بە جاران توولەڕێکانی بڕیوە و ئەزمونی ھەیە، ئاکامی چۆپ گەردی و بڕینی ئەو ڕێگایانەی بەلاوە ڕوونە کە لەوانەیە بەجاران ڕووبدات. بەپێ چزەی تیژو ژاراوی ماری مەپاس گرتووی نێو خۆپە پۆت یان پووش و پورای دەوری ڕێگا.

١ـ ئـــەو سەر سەرنگــوون گپکۆی تازەبۆ       

ئـــەو پــا گەستەی مـــار بێ‌ئیجــازە بۆ

٢ـ ڕۆشنـــی دیــــدەم وەنــــــەم بیەن تــار       

زینــــدەگیم تــاپەن وێنــەی ژاری مـــار

ب- نەخۆشی و دەوری چارەسەکاریی حەکیم:

قاتپی و ملھوڕی ئازار و نەخۆشیەکان لە ڕۆژگاری ڕابردوودا بۆ کەس شاراوە نیە. ئەویش ئاکامی نەزانی و نەخوێندەواری خەپکی کۆمەپ و چەند ھۆی‌تر بووە، ھەر بۆیە لە کاتی دووچار بوون بە نەخۆشیەکان، تەنیا دەسگریان حەکیم‌باشی ناوچە بوە یان گۆڕی بێدەنگی پیاو خاسان. بێسارانیش وەک ناپەیەک ئاماژە بۆ ئەم دێوزمەیە ئەکات و بەجوانی پیشانی ئەدات. چۆنکوو کاتێ دەم و نفووسی حەکیم کارساز نەبوە بێجەگە لە قوڕپێوان، کارێکی‌تریان پێ‌نەکراوانە!

١ـ واتم ئـــــەی حــەکیم ھانـــا ســەد ھــانا   

بکـــــــــەرە دەوام حـــــــەکیمی دانــــــا

٢ـ سازانــــام حــــەکیم دەواش نــەبــــەردا   

دەسێو خۆپ و خاک کەردەم بە سەردا

ھــــــەر دام بەسەردا پەی زامی سەختم

پــــەی ستارەی شووم بەدبەختی بەختم

پ – خوێندەواری:

بێسارانی لە شیعرەکانی خۆیدا زۆر جوان ئاماژە بو نەخوێندەواری کۆمەپ و بەسرانەوەی بە مەلاوحوجرەکانەوە ئەکات و زۆر جوان مەلا و قاقەز و خوێندەواری لە پاپ یەکدا دائەنێت. وەک ئەپێ:

یــــا کـــــاغژ بـــڕیـــان یا مــــەلا مەردەن      

یـــا خۆ عارتەن دۆس بە یــــاد کەردەن

وەرنـــــە یـــــانێ چـــێش بینایی چـــاوان     

وەستـــەنت وەبێــــز بـــەندەی بێ‌تاوان

ت: ھاوار بە دەس دۆسانی نادۆستەوە:

دۆست و دۆستایەتی لە بەر گرنگیی خۆی لە ژیانی کۆمەپدا، لە لایەن خەپک و ژیرانەوە جێگای سەرنج بوە. بگرە بێسارانیش وەک مرۆڤێک لە ژیانی خویدا بە جاران دووچاری بێ‌بەینەتی دۆستانی بووبێت. بۆیە لەو بارەوە ئاوەھا ھانا ھەپئەبڕێ:

١- دۆســـــی بێ‌بـەینـــــەت ســـزا مدۆ پێت    

بـــــەزوبان مــــاچۆ ســــەرم ھــانە ڕێـت

٢-لــــەعنەت بـــۆ لێشان قەومی بێ‌وەفا      

ھــــەر ڕۆ بـــــەڕەنگێ مـــنمانان جــەفا

٣-ئـــــەگــــەر بێ‌بەینەت ببـــان ھــەزارێ     

 گشت‌بــــان بــە قــۆربان یەک وەفادارێ

چ: کرین و فرۆشتنی ناوچەو مەحاڵەکان:

دیارە ئەم نەریتەش ھی دەورانی خان‌خانی و فئودالی بوە. دەورانێک کە نرخی پلەو پایە بە لای چەوسێنەرانەوە خاوەنداریەتی زەوی و مەحاپی زیاتر بوە کە ئەوەش زەوت کردنی مافی فەلاو ھەژارانی بەدواوە بوە. بۆیە بێسارانی لە شیعری «چراغم بەچین»دا پیشان ئەدات کە ئەیەوێ نرخ و پلەی خۆشەویستی زیاتر و بەرزتر دابنێ و لە بەرانبەر دپڕەشی و بێ‌ویژدانیەوە دای بنێ وەک ئەپێ:

 

چـــراغـــم بــــە  چیــن، چراغـــم بە چین      

ئــــەر چینی زوپفـــت بــدَەو بە ماچین

ئــەر یـــەکــتای چینت بدَەو بە گرد چین      

کـافر بـــوو ئــازیز، بــەر بشوو جــەدین

ئــەر قـــەوسی ئەبرۆت، بدَەو بە حیجاز      

ئــەر مــژەی دیــدەت بــدَەو بــە شیــراز

ئــەر بــەینت بـدَەو بە خـەتا و خـــۆتەن       

ئــەر ڕێــزەی ڕازت بـــدَەو بە ئــەرمــەن

ئــەر لـــەبی لاڵـــت بـــدَەو بــە کشمیــر      

ئــەر بـــدَەو بە ھێند سیلسیلــەی زەنجیر

ئــەر سپیـــی زەنـەخ گۆل‌خونچەی دەھـان      

بــــدَەو بـــە یـــەکسـەر تــــەمامی جیھان

ئــەر پاپـــووپوزت بـــدَەو بـــە گـەنجــە      

ئــەر بـدَەو بە میسر ئەو دەست‌و پەنجە

ئــەر بـــەژنی بـــاپات بـــــدَەو بــە ئێــران     

ســــەد ھـــەزار کــــەڕەت یانەم بۆ وێران

 

چ: بالورەی خەیاپ پپاو:

ئەپێن خەیاپ دونیای بەحەزی بێ‌دونیا و بەشخوراوانە. پێیان خۆشە بۆ ساتێکیش بوە لە دونیای خەیاپاویدا بگەن بە ئاوات و ئامانجەکانی خۆیان. بەپام بێسارانی باش ئەزانێ وەک پێشینیان ئەپێن: «کەس بە خەیاپ نەبووە بە ماپ». ھەربۆیە بۆ گەییشتن بە ئاوات و حەزەکان دە‌س ھەپپێکان و لە خەیاپدا نوقم بوون چارەسەر نین. وەک ئەپێ:

١-مــــوفلیس مـــەنیشۆ خـــەیــاپ مــەکـــەرۆ    

بــــــەو خــەیــاپ گــەنجێ بەھەم ماوەرۆ

ئــــەوســـا مـــەبــەرۆش خـــەیاپ وەجــــایێ     

نـمەیۆش وەچەم چوون خوسرەو شایێ

٢- فــــرەکەس چــوون من خام خـەیاپ مەبۆ    

کــەی ســـەنگ بــەدانـــەی دوڕولاپ مــەبۆ

٣- ئـــــاخر زینـــدەگیم بـــەبــێ تــــۆ تـــاپــەن     

ئـــەر کـــەمــتـەرێ بۆ خاوو خەیاپەن

 

ح – خۆشەویستی، بنەڕەتی ژیان و بوونە:

ھەر لەو کاتەوە مرۆڤ ھەنگاوی ناوەتە دونیای بوون، خۆشەویستی و ئەوین وەک شاکارێکی بوون، لە دونیای دپاندا چەکەرەی کێشاوە و وەک یاری بە ئەمەک بوەتە ھۆی مانەوەی ژیان. بە تایبەت ئەو حەز و خۆشەویستیەی کە دپان بۆ لای یەک پەلکێش ئەکات و ھۆی ئاوەدانی بنەماپە و خێزانە. لای خۆمان پێی ئەوترێ دپداری. ئەویش لە نێو گەلاندا بەیەک جۆر مامەپەی لە گەپ نەکراوە، بەپکوو بە پێی فەرھەنگ و نەریت، تۆفیری ھەبوە و ھەیە. بێسارانی وەک مرۆڤێکی ھونەرمەند و دپکراوە بۆی ئەڕوانێ. و یەک لەدوای یەک ئاماژە بۆ پلەکانی بنیات نانی ئەکات، بنیات‌نانێک کە ئاکامەکەی ژیانی ھاوبەش و بنەماپەیە. بێسارانی وەک ڕەخنەیەک لای بەلادا ئەکاتەوە، یەک لە دوای یەک ھەر لە چەکەرەکێشانەوە تا سەوز بوونی بەدکارو شۆڤار و ژاکاندنی حەز و ئاوات، مەسەلەکانی ئەخاتە بەرسەرنج. وەک:

١- ح :چەکەرەکێشانی سەوزەی حەز و خۆشەویستی:

١- ئـــیمشەو ئایرێ گــڕ بەست نەدەروون     

بــپـــێسەش یـــاوا تــــا ســــەقف گـەردوون

٢- ئــــارۆ دیـــم بە چـەم نازک ئــەندامێ      

ســــاوای تـــەن تـــەراو تـــووڵە نـــەمامێ

    عـە‌رعــەر بـــــاپایێ شای جەمین جامێ      

زوپفـــان چــوون کەمەن خــەیاتەی خـامێ

 

٢- ح- فرینی پەپولەی حەز و ھانا و درکاندنی ڕازی ئەوین:

خاو جەدیدەم دوور خاو جە دیدەم دوور     

خەیاپت کەردەن خاو جە دیدەم دوور

یان:

خـــەیـــاپم نیــــەن خــاپی جــە خــاپت      

فیــــدای خــــاپت بــــام چــەنی خــەیاپت

٣- ح- مەشقی ئەوینداری و پەروەردەکردنی:

١-خـەرامان ویــــەرد بـــە ســـەد نـازەوە    

بــە دیدەی سێــوەنگ سورمــەسازەوە

مــەودای مـــوژانش نیشتەن نەجەرگەم      

یــە ھوونی ئــەوەن یە ڕەژیان بـەرگم

٢-چــــــراغم تیـــژتەر .......................     

چـــەن موژە داری جــە ئەپماس تیژتەر

ھـــەر یەک ھـەزار زام مەکەران فـیشتەر     

ھــەم جــە پای زامان تیژمەبان تـیژتەر

٤- ح- گلەو بناشتی حاروباری دپدارانە:

چـــــراغ ســـەردەنی چــراغ ســـەردەنی     

دیـــارەن بێ‌مـــەیل مــۆبەت سەردەنی

یـــا خـــەیاپ نـە جــام ھەنی بــەردەنی     

یـــا دەس جـــە بەینەت کــۆتا کەردەنی

٥- ح- ئەمجار تاریفی وەفاداری و سووتاوی خۆی:

١- چـــــراغم گــــوپان  چـــــــراغم گــــــوپان     

ئــەر مــن بــەبێ تۆ بدَیەو ڕووی گوپان

بــەری بوون جە ســۆز ناپەی بــوپبــوپان      

ھــام دەرد بــوو چەنی دەردی بێــدپان

٢ - ســا سوەیل سەرم نەڕات تۆفەیل بــۆ

ئانە مەڕەژی با باڵای لەیل بۆ

خەزان زەرد مەبۆ، زوو مەڕێزیۆ

لەیل نمەڕێزۆ، نمەبێزیۆ

٣ـ جە کۆشان بیَدەرد، جەکۆشان بێ‌دەرد     

 فەرھاد و مەجنوون جە کۆشان بێ دەرد

مــن زەڕێ دەردم ھـــانە دەروونـــدا      

وەختــەن نــەجــد بدَەو وە بێستوونــدا

تەنانەت وەفاداری ئەگاتە پلەیەک، داوا ئەکات پاش مردنی لە شوێنێک بینێژن جێی ھاتوو چۆی لە‌یل بێ تا پێ بنێ بەبان قەبرەکەیدا. چونکوو پێشێل کردنیشی بۆ دپی تەسکینە. وەک لە شیعری «چراغ رەزان بۆ»دا ئێژێ:

  بـــەپکە قیبلـــەی وێم جە نــــاگا جــارێ      

بــــەیۆ وەســـــەیران ئـــەزمی شکـــارێ

نـــــابەپــــەد بــــنیۆُ پــــا وە  گپکــــــۆم‌دا     

وەقــــەبری تـــــازەی تــــەنیایی نۆمــــــدا

تـــــا جــە ژێر ســـەنگ ساکن بۆ دەردم      

نــەبا ســـەنگ ســـۆچۆ بــە ئاھی سەردم

٦- ح- قوت بوونەوەی ناحەز و بەدکار:

بێسارانی ھەناسەی سارد ھەپ ئەکێشێ، ھەناسەیەک کە کۆمەپ بگرێتەوە. گلەیی ئە‌کات کە چون پاش ئەو ھەموو ھەوپ و بنیادنانە، ناحەزی بەدکار سەر ھەپ‌ئەدات و دپی ئەویندارانی گڕ تێ‌بەرئەدات: وەک ئەفەرمێ:

١چـــــراغم جیا ............................     

٢ـ ھــــــەر کەسێ کەردەش تۆ جـە من جیا

   نـــــائۆمــێد نێشــۆ وە بــــەختی‌ســیـا     

زیــــانش جـــێش بــێ ئەرمــن تـۆم بیـــا

٣- ھر کۆس‌کەفتە بان کۆس بە کوسەوە     

ئـــــەپا دەس پــێکان وە کــــەپپۆســــەوە

    کــــەسێ کــــە دۆسش نـــەپێوارش بــۆ     

چـــەنی بەشەو خـــاو ڕۆ قــــەرارش بـــۆ

 

٧- ح- کاتێ نائۆمێد ئەبێ، دەس ئەکا بە دۆعای شەڕکردن. عادەتێک کە لە ناو کۆمەپانی خەپکدا ھەیە:

١- ھــەر کۆس کەوتەبان کەردشان کارێ      

نــــەوینوو بــــاپات مــــەر ســاپێ جارێ

٢- لــــــەعنەت بـــۆ لێشان قـەومی بێ‌وەفا    

ھـــەر رۆ بـــەڕەنگێ مــــــنمانا جـــــــەفا

٣- بــە دۆعای شـەریف شەوسوب بێداران      

یــــا تـــاقەت یــا مەرگ یــــا وەسپ یاران

کار ئەگاتە شوێنێک کە نفرین لە بەختی ڕەشی خۆی ئەکات و ئەپێ:

  جـــە ئـــەزەپ بەی تەور نویسان تاپەت      

چ سوود مــــــدَو پـــێت ئــــی شفـــاولاپـەت

سەرەڕای ئەوەی باس‌کرا، بێسارانی لەبەر تێکەپ‌بوونی لە گەپ ژیان و نەریتی خەپکی، لە زۆر باو و نەریتی کوردەواری؛ وەک کەرسەی خاو، بۆ ھەپ خستنی تەلارە سیحراویەکەی خۆی کەپکی وەرگرتووە و ئەوانی تێکەپ بە ھونەرە مەزنەکەی خۆی کردووە، وەک:

 

دپ پــــابەندی تـــۆن شای بــەینەت‌دارانی      

بـــــەو بابـــاشێخە مــــاپ جـــــــە بێساران

 وەیــسی سایـــــەفــــەڕ......................      

وەیســــی قــــەرەنی سایـــــەداری فــــــــەڕ

  ســـــاحـێب کـــەرامات شــاھی نیلــوفـــەڕ    

دارووی گشت دەردان ئەشیای بەحروو بەڕ

درێــــغ پـــــەی بـــاپێ بشیـــام بە ئەوجـــا     

کـــــــەفتام نــــەزێدی زامـــــەتی بـــــەگحـــا

 

باوێکی‌تر کە بێسارانی ئاماژەی بۆ کردوە؛ ئاور سەندنە لە ماپان، کە لە ڕابردوودا لەبەر کەم بونی ئامرازەکانی ئاور کردنەوە باوبوە، ئێستەش ئەگەر کەسێ بچێتە ماپێک و بۆ گەڕانەوە پەلەی بکات، ئەپێن «چیە ئێژی بۆ ئاور ھاتووی»، بێسارانیش ئەپێ:

دپــــــەی مــــــن پێتەن مــــــــــەر نمــە‌زانی      

مـــشی وە یـــــانــان ئــــــاور مــستـــــانی

ھەروەھا ئاماژەیەکیش بۆ ئاسنگەری ئەکات وەک:

 

بــــە وێنەی پــرشنگ کــــوورەی گــڕنەسەر     

ھــــەناســـــەم ڕێـــزەی دپ مــــارۆ وەبــەر

 

سەرەڕای ئەوەی باس‌کرا، بەکار بردنی وشە و ئیسپاحی ڕەسەن و خۆماپی پیشاندەری تێکەپاوی بێسارانیە  لەگەپ ژیان و نەریتی خەپکی ناوچە کەیدا. زۆر وشەو ئیسپاحی وەک: پەپاس- بەی- پیاپە- نەشتەر- پەرچین- جۆگەلە- بان- نەی‌وناپە- وێرانە و بایەقوش- مەلا و مزگەوت و شێخ و تەسبێح- نەمام و سێبەر و سەرسا.

ھەروەھا« ماری بێ‌ئیجازە- پای‌دپ- منیای‌خاتر- ئەپماس دووری- یانەی دەروون- عاسای گەدایی- خارخەم- تیری‌خار- خاری‌ستەم- ڕەشتە‌ی‌ڕەزا- سەنگی‌سزا- مەستی‌ناز و نە‌مامی وەی و ....

 

لە کۆتاییدا پوختەی باسەکەم لە چەند خاپدا گلێر ئەکەمەوە:

١ـبێسارانی زۆر جار کەرەسە خاوەکانی ڕۆژانەی خەپکی بۆ ھەپخستنی تەلاری شیعریی خۆی بەکاربردوە و تێکەپاوی خەیاپی کردوون و بە یاریدەی ئەوان، مەبەستی خۆی دەربڕیوە.

٢ـ ژیانی بێسارانی تێکەپاوی ژیانی خەپکی بوە. ئازار و مەینەتەکانیشی ھەروەھا. بویە زمانەکەشی وەک زمانی خەپکی‌وایە و تایبەت بە دەربار و دیوەخان و.... نیە.

٣ـ بە جۆرێکی ھونەرمەندانە زۆرێک لە ئازار و نەریتەکانی ژیانی لە نێو باپەجامی شعرەکانیدا بۆ کۆمەپ نواندوەتەوە تا ژیران و خاوەن دپانی کۆمەپ بۆ بڕیاردان لەو بارەوە بورووژێنی. وەک چخوف ئەپێ: «ئەگەر ئەتەوێ کۆمەپ بۆ باشترکردنی ژیانی خۆی ھان بدەی، ژیانەکەی بۆ بنوێنەرەوە».

١-         لە شعرەکانیدا زۆر جوان ژیان و ھونەر دەستیان گرتوە و بەزمیان گەرمە.

 

رەئوف محمودپور

مەریوان- ١٣٧5

 

 

 

 

پەراویزەکان:

١-         گوڤاری ماموستای کورد- ژمارە٦

٢-         میژووی ئەدەبی کوردی- علاءالدین سجادی

٣-         ادبیات چیست؟ ژان پل سارتر

٤-         دیوانی بێسارانی- کۆکراوەی بەرێز کیومەرس نیک‌رفتار

•           تێ‌بینی: ئەم وتارە لە کونگرەی بێسارانی کە لە ڕۆژانی      کە لە مەریواندا بەڕێوە چوو خوێندراوەتەوە.

 

+ نوشته شده در  شنبه دهم اردیبهشت 1390ساعت 10:19  توسط ره‌ووف مه‌حموودپوور   |